Η Πολυπλοκότητα της Κοινωνίας: Μια Νέα Προσέγγιση

Από την “κρίση της Δημοκρατίας” έως την “επιδημία μοναξιάς”, τα κυρίαρχα κοινωνικά αφηγήματα που διαμορφώνουν τη δημόσια συζήτηση και τα μέσα ενημέρωσης συχνά βασίζονται σε λιγότερα δεδομένα απ’ ό,τι πιστεύουμε. Αντίθετα, είναι πιο συνδεδεμένα με ψυχολογικές ανάγκες. Ο ανθρώπινος νους επιθυμεί απλές και ευθείες ιστορίες, ενώ η πραγματικότητα σπάνια ακολουθεί αυτήν την πορεία.

Στην εποχή μας, όπου η πληροφορία ρέει ακατάπαυστα, είναι πιο εύκολο από ποτέ να εντοπίσουμε τάσεις και κρίσεις – ακόμα κι όταν αυτές δεν υπάρχουν στην πραγματικότητα. Οι τίτλοι αναφέρονται σε «κρίση Δημοκρατίας», «επιδημία μοναξιάς», «πτώση της ενσυναίσθησης» και «εκφυλισμό των κοινωνικών σχέσεων». Ωστόσο, όπως αποδεικνύεται από πρόσφατες έρευνες των πολιτικών επιστημόνων Andrew Little και Rachel Meng, πολλά από αυτά τα αφηγήματα στηρίζονται σε υποκειμενικές εκτιμήσεις παρά σε αντικειμενικά δεδομένα.

Όταν οι ερευνητές εξετάζουν συγκεκριμένους δείκτες όπως ο βαθμός ανταγωνισμού στις εκλογές ή οι θεσμικοί περιορισμοί στην εξουσία, προκύπτει μια πολύ πιο ισχυρή εικόνα: κάποιες χώρες πράγματι οπισθοχωρούν ενώ άλλες προοδεύουν προς τη Δημοκρατία. Η παγκόσμια κατάσταση δεν δείχνει κατάρρευση αλλά πολυμορφία.

Παρόμοια είναι η περίπτωση της λεγόμενης «επιδημίας μοναξιάς», που επικαλούνται διεθνείς οργανισμοί και πολιτικοί. Η αντίληψη ότι ζούμε στην πιο απομονωμένη εποχή ποτέ είναι ευρέως διαδεδομένη. Ωστόσο, τα στοιχεία παρουσιάζουν ανάμικτες εικόνες.

Μια μετα-ανάλυση του 2022 που συγκέντρωσε δεδομένα από πολλές χώρες δεν καταγράφει καθολική αύξηση στη μοναξιά. Σε ορισμένες χώρες παρατηρείται αύξηση ενώ σε άλλες μείωση ή σταθερότητα στα επίπεδα μοναξιάς.Ακόμα και στους εφήβους -που θεωρούνται ιδιαίτερα ευάλωτοι- η κατάσταση δεν είναι γραμμική ούτε ανησυχητική παντού.

Το ίδιο ισχύει για την υποτιθέμενη «παρακμή της ενσυναίσθησης». Μια γνωστή μελέτη του 2011 έδειξε ότι οι Αμερικανοί φοιτητές παρουσίαζαν μειωμένα επίπεδα ενσυναίσθησης συγκριτικά με προηγούμενες δεκαετίες. Ωστόσο νεότερα στοιχεία δείχνουν μια ανάκαμψη καθώς αυξάνονται οι πράξεις αλληλεγγύης όπως ο εθελοντισμός ή οι δωρεές.

Παρά τις αλλαγές αυτές όμως το κοινό συνεχίζει να πιστεύει ότι η ενσυναίσθηση βρίσκεται σε πτώση. Η διαφορά μεταξύ πραγματικότητας και αντίληψης είναι αξιοπρόσεκτη.

Η Πραγματική Τάση: Πολυπλοκότητα

Aυτό που φαίνεται να συμβαίνει δεν είναι μια κοινωνία που βουλιάζει στο χάος αλλά ένας κόσμος που γίνεται ολοένα πιο περίπλοκος κι απαιτεί διαφορετικές προσεγγίσεις για κατανόηση μέσω απλών αφηγημάτων.

Mια εκτενή έρευνα σε 76 χώρες καλύπτουσα πάνω από τέσσερις δεκαετίες (1981–2022) καταγράφει σημαντικές αποκλίσεις στις κοινωνικές αξίες σχετικά με θέματα όπως η έκτρωση ή η μεταναστευτική πολιτική.
Το μόνο σίγουρο είναι πως οι αλλαγές στην ανθρωπότητα δεν συμβαδίζουν παντού ούτε κατευθύνονται προς τον ίδιο στόχο.

Γιατί Εμφανίζονται Τάσεις;

Mπορεί να υπάρχει ψυχική εξήγηση πίσω από αυτό το φαινόμενο: πρόκειται για την παρειδωλία -την ανθρώπινη τάση να αναγνωρίζει νόημα ακόμη κι όταν αυτό λείπει-. Όπως βλέπουμε μορφές στα σύννεφα έτσι κι εδώ ο νους μας προσπαθεί να βρει μοτίβα μέσα στη θάλασσα πληροφοριών: μια τάση ή έναν υπεύθυνο για όλα αυτά!

Η Ψευδαίσθηση Προόδου (ή Παρακμής)

Aυτό το κίνητρο αναζήτησης νοήματος οδηγεί επίσης σε άλλα γνωστά λάθη σκέψης.
Πολλοί άνθρωποι πιστεύουν ότι υπάρχει συνεχής πρόοδος στον τομέα των δικαιωμάτων (φυλετικών ή έμφυλων), ενώ στην πραγματικότητα υπάρχουν πολλές περιπτώσεις πισωγυρισμάτων.
Άλλοι θεωρούν πως έχει σημάνει κατάρρευση στον τομέα της ηθικής ή αλληλεγγύης όταν οι σχετικές μετρήσεις δείχνουν ελάχιστες μεταβολές τις τελευταίες δεκαετίες.
Η κοινωνία λοιπόν ούτε καταρρέει ούτε ακμάζει γραμμικά· εξελίσσεται με τρόπους δύσκολα κατανοητούς μέσω τίτλων ειδήσεων ή hashtags!

Iσως Δεν Ζούμε Και Τόσο Πρωτοφανείς Καιρούς

Tελικά λοιπόν αυτή μας η επιθυμία να αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο μέσω γενικών τάσεων αποτελεί ανθρώπινη ανάγκη.

Ωστόσο σύμφωνα με τα διαθέσιμα δεδομένα αυτό που χρειάζεται περισσότερο ίσως είναι όχι μία αφήγησή αλλά μία αποδοχή του μη γραμμικού χαρακτήρα των κοινωνικών διαδικασιών.
Ίσως τελικά θα ήταν καλύτερο αν συναινούσαμε στο γεγονός πως πολλά όσα βιώνουμε σήμερα έχουν ξαναζητήσει στο παρελθόν!

Κι έτσι τελικά μπορούμε να συμπεράνουμε πως οι αλλαγές στην κοινωνία γίνονται αργά χωρίς θορύβους κι όχι πάντα όπως περιμένουμε!