Η Σχέση Νευροεπιστήμης και Φιλοσοφίας
Η σύγχρονη νευροεπιστήμη δεν «σκοτώνει» τη φιλοσοφία. Αντίθετα, αναγκάζει τα πιο δύσκολα ερωτήματα της να μετατοπιστούν: από την αφηρημένη θεωρία στον ζωντανό, ενσώματο εγκέφαλο. Ερωτήματα όπως η ελεύθερη βούληση, το νόημα της ζωής και η έννοια του εαυτού δεν εξαφανίζονται αλλά μεταμορφώνονται.
Φιλοσοφία και επιστήμη υπήρξαν πάντα στενά συνδεδεμένες.Αν κοιτάξουμε πίσω στο παρελθόν, οι διαχωριστικές γραμμές τους ήταν ασαφείς: πριν από την ανάπτυξη των μετρητικών εργαλείων, υπήρχε μόνο ο στοχασμός. Από αυτή τη διανοητική παράδοση προήλθε σταδιακά η επιστημονική μέθοδος και καθώς τα εργαλεία εξελίσσονταν, διάφορες επιστήμες αποσπάστηκαν από τον φιλοσοφικό πυρήνα.
Η αστρονομία απομάκρυνε τους θεούς από τον ουρανό. Η γεωλογία προσδιόρισε την ηλικία της Γης. Η φυσική συνέδεσε το χρόνο με τον χώρο, επανακαθορίζοντας τη θέση του ανθρώπου ως μέρος της φύσης αντί για κάτι ξεχωριστό απ’ αυτήν. Στον 21ο αιώνα, η επιστήμη επιχειρεί μια εξίσου ριζοσπαστική κίνηση: να χαρτογραφήσει το μυαλό.
Οι πρόοδοι στη νευροαπεικόνιση και στη βιοφωτονική μας φέρνουν πιο κοντά σε μια υλική εικόνα της συνείδησης από ποτέ άλλοτε. Ωστόσο, τα ερωτήματα που προκύπτουν δεν υποχωρούν κάτω από το μικροσκόπιο· αντιθέτως, η νευροεπιστήμη επανέρχεται στην πόρτα της φιλοσοφίας δοκιμάζοντας τα όρια των πιο ανθεκτικών προβλημάτων της.
1. Ελεύθερη Βούληση: Μεταξύ Ρολόγιου και Χάους
Στις αρχές του 19ου αιώνα ο Πιερ-Σιμόν Λαπλάς φαντάστηκε ένα Σύμπαν σαν ρολόι όπου αν ένα υποθετικό ον γνώριζε τη θέση και την ταχύτητα κάθε σωματιδίου θα μπορούσε να προβλέψει το μέλλον με ακρίβεια χωρίς προηγούμενο. Σε έναν τέτοιο κόσμο η έννοια της ελευθερίας φαίνεται ψευδαίσθηση.
Αρχικά φαίνεται ότι η σύγχρονη νευροεπιστήμη λειτουργεί ως ένας βιολογικός «δαίμονας του Λαπλάς». Αν οι σκέψεις μας είναι αποτέλεσμα νευρωνικών διεργασιών μήπως είμαστε απλώς μηχανισμοί; Ο Ρόμπερτ Σαπόλσκι υποστηρίζει ότι κάθε πράξη είναι αναπόδραστο αποτέλεσμα γονιδίων,περιβάλλοντος ή κοινωνικών παραγόντων.
Klinika παραδείγματα ενισχύουν αυτή την άποψη· ασθενείς με βλάβες σε συγκεκριμένα εγκεφαλικά κυκλώματα χάνουν τη δυνατότητα δράσης -μια κατάσταση γνωστή ως αβουλία- που μπορεί να διορθωθεί μέσω φαρμακευτικής παρέμβασης. Όποια κι αν είναι η σημασία «ελεύθερης βούλησης», φαίνεται πως εξαρτάται από περιορισμένα κυβικά εκατοστά εγκεφαλικού ιστού.
Tο νομικό μας σύστημα ήδη λειτουργεί με βαθμίδες ευθύνης που ταιριάζει περισσότερο στην συμβιβαστική θέση του Ντάνιελ Ντένετ:
“Η ελευθερία δεν είναι απουσία αιτίων αλλά η δυνατότητα ενός συστήματος να ενεργεί σύμφωνα με τις δικές του επιθυμίες.”
Ο εγκέφαλος δεν είναι ούτε εκκρεμές ούτε απλό κύκλωμα· αποτελεί ένα μη γραμμικό δυναμικό δίκτυο όπου μικρές διαφορες μπορούν να οδηγήσουν σε διαφορετικά αποτελέσματα.
Οι διαδικασίες αυτές δε καθορίζουν ένα μοναδικό μέλλον αλλά δημιουργούν πιθανότητες.
Μέσα σε αυτό το πιθανοκρατικό πλαίσιο αναδύεται μια φυσικοκρατική μορφή ελευθερίας: όχι μαγική αλλά πραγματική.
2. Το Υπαρξιακό Ζήτημα του Νοήματος
Ο υπαρξισμός εμφανίστηκε μετά την κατάρρευση των θεολογικών σίγουρων πεποιθήσεων.
Καθώς πλησιάσαμε στον 20ό αιώνα μετά τους παγκόσμιους πολέμους ακόμα κι οι λογικές βάσεις φάνηκαν ανεπαρκείς.
Για τον Σαρτρ το νόημα δεν μας προσφέρεται έτοιμο αλλά δημιουργείται μέσα από τις επιλογές μας.
Ο Αλμπέρ Καμύ είχε άλλη άποψη:
Για εκείνον το πρόβλημα ήταν όχι τόσο ότι λείπει νόημα όσο ότι οι άνθρωποι επιμένουμε να ψάχνουμε για αυτό.
Το “παράλογο” γεννάται μέσα από τη σύγκρουση ανάμεσα στην ανάγκη για νόημα και στην αδιαφορία του Σύμπαντος.
Sήμερα μία νέα προσέγγιση γνωστή ως νευροϋπαρξισμός προσπαθεί να γεφυρώσει αυτό το χάσμα:
Αν θεωρήσουμε πως το νόημα είναι υποκειμενική εμπειρία τότε μπορούμε να κάνουμε εμπειρικές έρευνες γύρω αυτού.
Μελέτες δείχνουν πως ακόμη κι η διαδικασία νοητικής “μετακίνησης” στον χρόνο -είτε μέσω μνήμης είτε μέσω προσδοκιών- ενισχύει την αίσθηση νοήματος.
Το νόημα λοιπόν δε δημιουργείται αυθαίρετα,
Είναι κάτι που βιώνουμε καθώς ο εγκέφαλος οργανώνει τις εμπειρίες συνδέοντας γεγονότα σε συνεκτικές αφηγήσεις.
Το Σύμπαν μπορεί ν’ αγνοεί τις ανθρώπινες ανάγκες,
Ωστόσο εμείς έχουμε τη δυνατότητα ν’ αισθανόμαστε νοήματα.
3. Ο Εαυτός: Ιστορία ή Δίκτυο;
Οι φιλόσοφοι κατά τον 20o αιώνα είχαν διαφορετικές γνώμες σχετικά με την ύπαρξη του εγώ:- Ο Χάιντεγκερ : Το βλέπει στις πράξεις & δεσμεύσεις μας;
- Ο Μερλώ-Ποντύ : Το εντοπίζει στο βιωμένο σώμα;
- Ο Ντέρεκ Πάρφιτ : Το μεταφέρει στην ψυχική συνέχεια;
Aλλά τώρα έρχονται νέοι παράγοντες όπως ο δικτυωμένος προγραμματισμός (DMN),
Ένα σύστημα περιοχών στον εγκέφαλο που ενεργοποιούνται όταν σκεφτόμαστε για τον εαυτό μας ή για γεγονότα σχετιζόμενα με παρόν & μέλλον.
Όταν αυτό αποδιοργανώνεται -είτε λόγω ψυχαγωγικών ουσιών είτε λόγω καταστάσεων αποστασιοποίησης-,
τότε αισθανόμενοι αλλαγές στο πώς αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας συμβάλλουν σημαντικά στη συνοχή αυτού.
H εμπειρία δείχνει πως ο αυτοπεριορισμένος χαρακτήρας δε βρίσκεται ούτε αποκλειστικά στις αφηγήσεις ούτε μόνο στις σωματικές αισθήσεις,
Αλλά αποτελεί μία εύθραυστη συμφωνία μεταξύ σώματος , συναισθημάτων & ιστορίας που λέμε για τους ίδιους.
Όπως σημειώνει ο Ανίλ Σεθ:
“Η συνείδηση πρωτίστως λειτουργεί σαν ένα σύστημα πρόβλεψης & κανονικοποίησης.”
.O εγκέφαλος χωρίς σώμα χάνει πολλές βασικές ιδιότητες ενώ μέσα στο σώμα γίνεται δυναμικός φορέας πρόβλεψης , αμφισβήτησης , νοήματος & προσωπικής ύπαρξης.