Η Αληθινή Κυριαρχία
Στη σύγχρονη εποχή,όταν αναφερόμαστε στο ότι «έχουμε κατακτήσει» κάτι,συνήθως εννοούμε ότι έχουμε αποκτήσει ικανότητες,έλεγχο ή δύναμη. Αυτό μπορεί να αφορά έναν ρόλο στη ζωή μας, μια επαγγελματική δραστηριότητα ή ακόμα και την κατάσταση της υγείας μας. Η έννοια της κυριαρχίας συνδέεται στενά με την εξωτερική επιτυχία: περισσότερη επιρροή,μεγαλύτερη ασφάλεια και καλύτερη κοινωνική θέση.Ωστόσο, μήπως αυτή η αντίληψη είναι παραπλανητική;
Ο Επίκτητος, ο στωικός φιλόσοφος του 2ου αιώνα μ.Χ., θα απαντούσε χωρίς δισταγμό: σχεδόν τίποτα από αυτά δεν ελέγχεται πραγματικά από εμάς. Παρ’ όλα αυτά, το ελάχιστο που μπορούμε να ελέγξουμε είναι αυτό που καθορίζει την ταυτότητά μας.
Στην αρχή του Εγχειριδίου του — ενός σύντομου αλλά περιεκτικού οδηγού ζωής που συνέγραψε ο μαθητής του Αρριανός — ο Επίκτητος διατυπώνει μια διάκριση που έχει αντέξει μέσα στους αιώνες της φιλοσοφίας και ψυχολογίας: υπάρχουν πράγματα που βρίσκονται υπό τον έλεγχό μας και άλλα όχι.
«Στο χέρι μας είναι η κρίση, η προαίρεση, οι επιθυμίες και οι αποστροφές», λέει ο φιλόσοφος.Αντίθετα με το σώμα μας ή τα υλικά αγαθά — όπως τη φήμη ή τις κοινωνικές θέσεις — όλα όσα συχνά θεωρούμε ως «καλή ζωή» βρίσκονται εκτός των πραγματικών δυνατοτήτων κυριαρχίας μας. Όχι επειδή δεν μπορούμε να τα επηρεάσουμε αλλά επειδή ποτέ δεν θα μπορέσουμε να τα ελέγξουμε πλήρως.
Αν αυτή η σκέψη σας φαίνεται γνώριμη δεν είναι τυχαίο γεγονός. Κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα το έργο του Επίκτητου χρησιμοποιούνταν ως πνευματικός οδηγός από χριστιανούς μοναχούς ενώ στον 20ό αιώνα η ίδια λογική αντικατοπτρίζεται στην γνωστή «Προσευχή της Γαλήνης» από τον Ράινχολντ Νίμπουρ: να αποδεχόμαστε όσα δεν μπορούμε να αλλάξουμε και να προσπαθούμε για εκείνα που μπορούμε.
Για τον Επίκτητο όμως υπάρχει μια αυστηρότερη διάκριση: μόνο ένα πράγμα βρίσκεται αληθινά «στο χέρι μας»: η συνειδητή κρίση μας. Οι μεταφράσεις συχνά θολώνουν αυτή τη θέση καθώς οι τέσσερεις όροι -κρίση, προαίρεση, επιθυμία και αποστροφή- αναφέρονται σε μορφές αξιολόγησης παρά σε παρορμήσεις ή συναισθήματα.
Tο κέντρο αυτής της διαδικασίας είναι αυτό που ονομάζει προαίρεση; Σήμερα στη γνωστική επιστήμη θα το χαρακτηρίζαμε ως «εκτελεστική λειτουργία», δηλαδή τις ανώτερες γνωστικές διαδικασίες που διευκολύνουν την αναστολή παρορμήσεων καθώς επίσης την αξιολόγηση πληροφοριών και την προσαρμογή σε νέες καταστάσεις.
Aυτός ο μηχανισμός βρίσκεται στον προμετωπίαιο φλοιό -την τελευταία περιοχή του εγκεφάλου που ωριμάζει πλήρως- γεγονός που εξηγεί γιατί ασθένειες όπως η μετωποκροταφική άνοια μπορούν να αλλοιώσουν δραματικά τον χαρακτήρα ενός ατόμου.
Οι Στωικοί είχαν βιώσει αυτές τις αλήθειες στην πράξη γι’ αυτό κι ο Σενέκας δήλωνε πως θα προτιμούσε να κόψει το νήμα (της ζωής) παρά να ζήσει χωρίς νου – όχι λόγω απελπισίας αλλά γιατί χωρίς σωστή κρίση δεν υπάρχει πραγματικός εαυτός.
Kι όμως πολλοί άνθρωποι συνεχίζουν να επενδύουν την αξία τους σε στοιχεία εκτός των δυνατοτήτων τους για έλεγχο – είτε πρόκειται για υγεία είτε για καριέρα είτε για κοινωνική εικόνα – κάτι φυσικά δικαιολογημένο αφού κάθε τέτοιες ενέργεια βασίζεται στην πεποίθησή τους ότι έχουν αξία.
Aυτή είναι η στωική διαύγεια: τόσο ταπεινωτική όσο κι απελευθερωτική συγχρόνως. Δεν είμαστε κυρίαρχοι ούτε στο σώμα ούτε στις περιστάσεις ούτε στο μέλλον· ωστόσο είμαστε κύριοί στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε αυτές τις καταστάσεις.
Αυτό εννοεί ο Επίκτητος όταν μιλάει για «κυριαρχία».Όχι μέσω επιβολής πάνω στον κόσμο αλλά μέσω καλλιέργειας σωστής κρίσης όπου εκεί διαμορφώνεται τελικά ο χαρακτήρας μας.
Όποιος κατορθώσει λοιπόν να κυριαρχήσει σ’ αυτόν τον τρόπο σκέψης τότε ακόμη κι αν οι εξωτερικές συνθήκες παραμένουν αβέβαιες θα έχει αποκτήσει κάτι πιο σπάνιο από οποιαδήποτε άλλη επιτυχία: τον ίδιο του τον εαυτό!