Η Δύναμη της Μεταμόρφωσης

Υπάρχουν μορφές αντοχής που δεν απαιτούν μάχη. Δεν κρατούν ασπίδες, ούτε υψώνουν τείχη, και δεν θριαμβεύουν απέναντι στις προκλήσεις. Υπάρχουν πλάσματα που επιβιώνουν ακριβώς επειδή γνωρίζουν πότε να αποσυρθούν, πότε να σιωπήσουν και πότε να αφήσουν ένα κομμάτι τους πίσω για να επιστρέψουν αργότερα με νέα μορφή.

Ο νάρκισσος είναι ένα τέτοιο ον. Ένα ευαίσθητο λουλούδι, σχεδόν ανυπεράσπιστο μπροστά στον κόσμο.Ο βλαστός του σπάει εύκολα, τα πέταλά του καταστρέφονται με μια απρόσεκτη κίνηση και οι ρίζες του είναι ρηχές. Παρά όλα αυτά, επιβιώνει εδώ και εκατομμύρια χρόνια όχι επειδή αντιστέκεται στη βία του κόσμου αλλά γιατί έχει μάθει να εξαφανίζεται όταν χρειάζεται και να επανεμφανίζεται όταν οι συνθήκες το επιτρέπουν.

Αυτό ίσως αποτελεί το πιο δύσκολο μάθημα για τον άνθρωπο: ότι η ανθεκτικότητα δεν είναι πάντα θέμα δύναμης αλλά συχνά σχετίζεται με τη διαδικασία της μεταμόρφωσης.

Στον σύγχρονο πολιτισμό υπάρχει μια σχεδόν θρησκευτική εμμονή με την ιδέα της συνέχειας του «εαυτού» – ουσιαστικά αυτού που θεωρούμε εαυτό μας. Η αντίληψη ότι ο άνθρωπος πρέπει να παραμένει «ο ίδιος», διατηρώντας μια σταθερή ταυτότητα από τη νεότητα μέχρι το τέλος της ζωής του αντιμετωπίζεται ως ένδειξη ωριμότητας και σταθερότητας.Ωστόσο, η ανθρώπινη εμπειρία συνεχώς διαψεύδει αυτή την ψευδαίσθηση.

Οι άνθρωποι αλλάζουμε σε βάθος – όχι μόνο στην επιφάνεια ή στις προτιμήσεις μας αλλά στον πυρήνα μας. Μια απώλεια, μια ασθένεια ή ακόμη και η φθορά από τον χρόνο μπορούν να λειτουργήσουν σαν εκείνο το ραβδί που συντρίβει το άνθος.Σχεδόν όλοι κάποια στιγμή έρχονται αντιμέτωποι με εμπειρίες που ανατρέπουν τον προηγούμενο εαυτό τους.

Η φιλοσοφία έχει προσπαθήσει πολλές φορές να συμφιλιωθεί με αυτή την πραγματικότητα. Ο Κικέρων υποστήριζε ότι όλη η φιλοσοφία είναι προετοιμασία για τον θάνατο ενώ στον βουδισμό οι έννοιες της γήρανσης και του θανάτου θεωρούνται αναπόδραστες πλευρές της ύπαρξης. Το memento mori των Στωικών δεν λειτουργεί ως σκοτεινή υπενθύμιση απαισιοδοξίας αλλά ως μέσο απελευθέρωσης: αποδεχόμενος ότι όλα τελειώνουν παύεις να ζεις υπό τον φόβο της απώλειας.

Ωστόσο, ο νάρκισσος φαίνεται πως προτείνει κάτι ακόμα πιο επαναστατικό: όχι μόνο την αποδοχή του τέλους αλλά τη χρησιμοποίησή του προς όφελος μιας νέας αρχής.

Kάθε χρόνο το λουλούδι «πεθαίνει». Τα πέταλα καφετίζουν κι ο βλαστός λυγίζει καθώς εξαφανίζεται από το περιβάλλον γύρω του. Όμως ο πραγματικός οργανισμός παραμένει ζωντανός κάτω από τη γη μέσα στον βολβό του όπου συγκεντρώνει ενέργεια περιμένοντας την κατάλληλη εποχή για επιστροφή χωρίς σπατάλη δυνάμεων προσπαθώντας να διατηρήσει ένα κατεστραμμένο σώμα.

Aυτή η εικόνα αποκτά βαθύτερη σημασία όταν μεταφερθεί στους ανθρώπους: υπάρχουν στιγμές όπου η επιβίωση απαιτεί όχι τη διατήρηση ενός παλιού εαυτού αλλά την εγκατάλειψη αυτού ώστε μία νέα εκδοχή ζωής μπορεί πλέον να ανθίσει.

Aυτή η σκέψη συνδέεται στενά με τις θέσεις που εξέφερε ο φιλόσοφος Γκάλεν Στρόουσον σχετικά με τη θεωρία των «επεισοδίων». Σύμφωνα μ’ αυτήν την άποψη, η ανθρώπινη ζωή δεν χρειάζεται απαραίτητα ν’ αποτελεί μία ενιαία αφήγηση από αρχή έως τέλος – μπορεί αντίθετα ν’ αποτελείται από διαφορετικές εκδοχές εαυτού σε επεισόδια χαλαρά συνδεδεμένα μεταξύ τους χωρίς έναν αμετάβλητο πυρήνα.»

Aυτό έρχεται σε αντίθεση μ’ εκείνη τη ρομαντική ανάγκη πολλών ανθρώπων ν’ αντιλαμβάνονται τη ζωή ως συνεκτικό μυθιστόρημα· στην πραγματικότητα όμως οι περισσότεροι θα αναγνωρίσουν κοιτώντας πίσω πως υπήρχαν πολλές διαφορετικές εκδηλώσεις ύπαρξής τους μέσα στην ίδια ζωή – άλλες επιθυμίες κι άλλοι φόβοι κάθε φορά.»

Mεταμορφώσεις δε σημαίνουν απλές αλλαγές· πρόκειται για ανακατασκευές! Μερικές φορές συμβαίνουν ξαφνικά κι άλλες φορές ήρεμα μέσω μιας μακριάς διαδικασίας “διαχείμασης” ψυχικής κατάστασης ενώ συχνά συνοδεύονται από κάποιο είδος πένθους: αυτό δηλαδή που κάποτε υπήρξε κάποιος άλλος!

Tο λουλούδι αυτό δε νικά τον κόσμο ούτε εξαλείψει τις απειλές γύρω; Επιζεί διότι γνωρίζει πώς μπορεί προσωρινά ν’ αποχωρεί χωρίς ποτέ όμως ν’ χάνει τον πυρήνα ζωής! Η ωριμότητα λοιπόν δε σημαίνει παραμονή απαράλλακτη απέναντι στο χρόνο ή τις συμφορές μα αντίθετα αφορά στο γεγονός πως πρέπει κανείς n’ αφήνει χώρο στη μεταμόρφωση όταν παλιά μορφή πλέον αδυνατεί!»