Το Βραβείο Ζαχάρωφ για την Ελευθερία της Σκέψης απονέμεται συλλογικά στο Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο (ΔΠΔ) και στους λειτουργούς του.Κατά την ανακοίνωση του νικητή για το 2026 στην ολομέλεια, η πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, Ρομπέρτ Μέτσολα, δήλωσε: «Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει χτιστεί στη βάση του σεβασμού της πολυμέρειας και των διεθνών θεσμών.Απονέμοντας το βραβείο Ζαχάρωφ στο Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο και στους λειτουργούς του, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο αναγνωρίζει το σημαντικό έργο του για τη στήριξη του διεθνούς δικαίου και την απόδοση δικαιοσύνης.»
Το ΔΠΔ έχει ως αποστολή να ερευνά και να δικάζει άτομα που κατηγορούνται για τα πιο σοβαρά εγκλήματα που πλήττουν τη διεθνή κοινότητα: γενοκτονία, εγκλήματα πολέμου, εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας καθώς και επιθέσεις.
Αυτό το δικαστήριο παίζει κρίσιμο ρόλο στον παγκόσμιο αγώνα κατά της ατιμωρησίας. Μέσω των διαδικασιών διεθνούς ποινικής δικαιοσύνης, επιδιώκει να φέρει τους υπεύθυνους ενώπιον της δικαιοσύνης ώστε τέτοιες πράξεις να μην επαναλαμβάνονται. Λειτουργεί ως έσχατο καταφύγιο συμπληρώνοντας τις εθνικές δικαιοδοσίες. Το ΔΠΔ διέπεται από τη συνθήκη που ονομάζεται Καταστατικό της Ρώμης και είναι το πρώτο μόνιμο διεθνές ποινικό δικαστήριο στον κόσμο.
Το βραβείο αναδεικνύει τις προσπάθειες του ΔΠΔ, επικεντρώνοντας στις έρευνες, τις διώξεις καθώς και στις δίκες που πραγματοποιεί ή στα εντάλματα σύλληψης που εκδίδει ή επικυρώνει.
Βραβείο Ζαχάρωφ: Η ΕΕ προφυλάσσει τους παγκόσμιους μηχανισμούς διεθνούς δικαιοσύνης
Στις ετήσιες εκθέσεις σχετικά με την εφαρμογή εξωτερικής πολιτικής αλλά και τα ανθρώπινα δικαιώματα για το 2025, οι ευρωβουλευτές εξέφρασαν έντονη ανησυχία λόγω των αυξανόμενων απειλών καθώς επίσης των κυρώσεων που έχουν επιβληθεί από το 2025 κυρίως από τις Ηνωμένες Πολιτείες στο ΔΠΔ αλλά επίσης στους εισαγγελείς, τους δικαστές καθώς και σε όλο το προσωπικό αυτού.Αυτές οι ενέργειες θεωρούνται σοβαρές προσβολές προς τον διεθνή μηχανισμό απονομής justice.
Οι ευρωβουλευτές έχουν ζητήσει επανειλημμένα από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να ενεργοποιήσει τη λεγόμενη «νομοθεσία θωράκισης» ώστε οι αξιωματούχοι που εργάζονται στο ΔΠΔ να προστατευτούν από εξωεδαφικές επιθέσεις κι έτσι η ανεξαρτησία αυτού να διατηρηθεί ακέραιη κατά την άσκηση των καθηκόντων τους. Αυτή η νομοθεσία παρέχει προστασία στους οικονομικούς φορείς ανεξαρτήτως μεγέθους ή κλάδου δραστηριότητας εντός ΕΕ απέναντι σε ξένες αποφάσεις βασισμένες σε αλλότρια νομοθετήματα.
Στην ίδια κατεύθυνση οι ευρωβουλευτές χαιρέτισαν ότι η ΕΕ συνεχίζει να παρέχει οικονομική στήριξη στο ΔΠΔ σε μια περίοδο ιδιαίτερα δύσκολη για τη διεθνή justicia.
Καθώς όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ είναι συμβαλλόμενα μέρη στο Καταστατικό της Ρώμης υποχρεούνται επίσης στην εφαρμογή αποφάσεων του ΔΠΔ. Οι ευρωβουλευτές τόνισαν ότι η αυξανόμενη περιφρόνηση προς τον κανόνα νόμου αποτελεί υπαρξιακή απειλή για τη δομή αυτή καθ’ αυτήν.
Η πρόεδρος του ΔΠΔ μαζί με αρκετούς άλλους κριτές συμμετείχαν σε συνεδριάσεις επιτροπών μέσα στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο τόσο το 2025 όσο κι ένα χρόνο αργότερα προκειμένου να ενημερώσουν τους ευρωπαίους εκπροσώπους σχετικά με τον αντίκτυπο των αμερικανικών κυρώσεων στην εργασία τους αλλά κι στην προσωπική ζωή τους.
Το Βραβείο Ζαχάρωφ για την Ελευθερία της Σκέψης
Θεσπισμένο το 1988 προς τιμήν του Σοβιετικού φυσικού Αντρέι Ζαχάρωφ ο οποίος ήταν γνωστός αντιφρονώντας , αυτό το βραβείο αποδίδεται κάθε χρόνο από τον οργανισμό αυτό σε άτομα ή οργανώσεις ως ένδειξη αναγνώρισης όσον αφορά στη δουλειά τους υπέρ των ανθρώπινων θεμελιωδών δικαιωμάτων (ιδιαίτερα εκείνων σχετικών με την ελευθερία έκφρασης), στην προστασία μειονοτικών ομάδων , στον σεβασμό προς τον κανόνα νόμου καθώς επίσης στη δημοκρατική ανάπτυξη.