Μία από τις πιο καταστροφικές πλημμύρες στην ιστορία της Αθήνας και του Πειραιά συνέβη τη νύχτα της 14ης Νοεμβρίου 1896, όταν μια ισχυρή καταιγίδα μετέτρεψε τους δρόμους σε ορμητικούς χείμαρους, παρασύροντας σπίτια και προκαλώντας τον θάνατο περισσότερων από 60 ανθρώπων.
130 χρόνια αργότερα, η «νύχτα του Αγίου Φιλίππου» παραμένει μία από τις πιο σκοτεινές στιγμές στην ιστορία της πρωτεύουσας, υπενθυμίζοντας με τραγικό τρόπο τις συνέπειες της ανεπαρκούς αντιπλημμυρικής υποδομής.
«Οι ουρανοί άνοιξαν και η βροχή συνοδευόμενη από χαλάζι έπεσε απειλητικά για να πνίξει τη χώρα του Κέκροπος […] Η κοίτη του Κηφισού και αυτή του Ιλισού παρουσίαζαν τα σημάδια ενός ορμητικού ρεύματος που φάνταζε σαν δύο μεγάλες τάφροι που άνοιξε ένα γιγάντιο άροτρο […] Νεκροί μετρούνταν κατά δεκάδες, συνοικίες ολόκληρες μετατρέπονταν σε ερείπια, πολυάριθμες οικογένειες βρίσκονταν θαμμένες μέσα σε μανιώδεις χείμαρους […] Έρανοι υπέρ των θυμάτων της πλημμύρας…».
Το πρωτοσέλιδο της εφημερίδας «ΕΜΠΡΟΣ» το Σάββατο 16 Νοεμβρίου 1896 μοιάζει με μακάβριο ανακοινωθέν μιας τραγωδίας που θα γραφτεί στην ιστορία ως «η νύχτα του Αγίου Φιλίππου».
«Ένας κακόβουλος δαίμονας σκίασε την ευτυχία της πόλης μας. Ο τόπος των ευλογημένων προσπαθειών, το κέντρο προόδου και ανάπτυξης θρηνεί την απώλεια πολλών συμπολιτών μας που βρήκαν φριχτό θάνατο κάτω από τα ερείπια των σπιτιών τους λόγω αυτής της καταστροφικής πλημμύρας μετά από πολλές ώρες έντονης βροχής», αναφέρει η πειραϊκή εφημερίδα ΣΦΑΙΡΑ.
Στην εκπνοή του 19ου αιώνα, οι Αθήνα και Πειραιάς είναι μικρές πόλεις όπου οι κάτοικοι ζουν σε πλινθόκτιστες κατοικίες με κοινές αυλές. Αν και έχουν αρχίσει να ανεγείρονται νεοκλασικά κτίρια, αυτά φαίνεται να είναι σταγόνες στον ωκεανό ανάμεσα στους χαμηλούς συνοικισμούς.Στην Αθήνα τα σπίτια βρίσκονται γύρω από τους κύριους ποταμούς Ιλισό και Κηφισό που εκβάλλουν στον φαληρικό κόλπο. Μεταξύ τους κυλούν μικρότεροι παραπόταμοι όπως ο Ηριδανός και ο Κυκλοβόρος… Οι κοίτες όλων είναι εκτεθειμένες. Το νερό κυλά δημόσια προκαλώντας ανησυχία στους πολίτες κυρίως το φθινόπωρο όταν οι βροχές είναι συχνές. Στον Πειραιά το Αλίπεδον (σσ.αρχαίο παράκτιο έλος) μπαζώνεται σταδιακά για να φιλοξενήσει εργοστάσια. Αυτή η επίπεδη περιοχή κοντά στη θάλασσα έχει χάσει την φυσική κλίση της κι έτσι το βρόχινο νερό δεν αποστραγγίζεται εύκολα.
Η υποδομή ύδρευσης και αποχέτευσης μόλις καλύπτει τις βασικές ανάγκες ενώ οι περισσότεροι κάτοικοι φωτίζουν τα σπίτια τους με λάμπες πετρελαίου ή κεριά. Το φω gas έχει αρχίζει να εγκαθιδρύεται αλλά προς το παρόν ηλεκτροδοτεί μόνο δημόσιους χώρους όπως πλατείες ή κάποια πλούσια σπίτια. Οι εταιρείες προτεραιοποιούν τη λιμενική περιοχή καθώς εκεί εργάζονται πολλές οικογένειες εργατών χωρίς ασφαλείς συνθήκες διαβίωσης ακόμα.»
Εξαιρώντας τα αρχοντικά των εύπορων μεταναστών που έχουν επιστρέψει στη χώρα για επιχειρηματικές δραστηριότητες,οι υπόλοιπες κατοικίες είναι φτωχές κι πρόχειρες κατάλληλες μόνο για οικογένειες που στις αρχές του αιώνα κοιμόντουσαν κάτω από τον ουρανό… Τα σπιτάκια ξεφυτρώνουν κοντά στις κοίτες ποταμών περιορίζοντας τη φυσική έξοδο των υδάτων.
Aπό το 1869 υπάρχει σιδηρόδρομος που συνδέει την Αθήνα με τον Πειραιά ενώ μέχρι το 1895 η γραμμή επεκτείνεται έως την Ομόνοια.Παράλληλα οργανώνονται οι πρώτοι Ολυμπιακοί Αγώνες αλλά η ανάπτυξη υποδομών κινείται αργά…
Η θεομηνία εκείνης της νύχτας πιάνει τους κατοίκους ξαφνικά στον ύπνο τους καθώς ήταν ήδη προχωρημένη ώρα όταν ξεκίνησε η καταιγίδα… Οι περισσότεροι είχαν ήδη κοιμηθεί ενώ μόνο κάποιοι εργάτες ήταν ξ awake λόγω δουλειας… Αυτή η τελευταία βροχή ήταν αποτέλεσμα μιας εβδομάδας συνεχούς υετού… Κατά τις πρώτες ώρες όλοι ξυπνούν τρομαγμένοι καθώς ακούνε τον ήχο ενός κατακλυσμού μαζί με κραυγές ανθρώπων εγκλωβισμένων στις στέγες…
«Μας πήρε απατηλά αυτό το κακό! Ήρθαν σαν κλέφτης! Όταν σταμάτησε η βροχή είχαμε ήδη πλημμυρισμένα όλα γύρω μας… Όταν ξαναξύπνησα ακούγοντάς φωνές είχα δώσει μάχη στο σπίτι μου […] Ο τρόμος μεγάλωσε όταν άρχισαν οι κραυγαλέοι ήχοι…» περιγράφει στην εφημερίδα ΕΜΠΡΟΣ ένας κάτοικος στον Πειραιά σχετικά με αυτές τις τρομακτικές στιγμές στο σπίτι του.
Sτην Αθήνα τα νερά των ποταμών Κηφισού κι Ιλισού ψάχνουν διέξοδο δημιουργώντας σοβαρά προβλήματα: ξεκαθαρίζουν γραμμές τρένων , πλημμυρίζουν εργοστάσια φωτισμού κι αγκαλιάζουν τον φαληρινό κόλπο μετατρέποντάς τον σε λιμνοθάλασσα γεμάτη πτώματα ανθρώπων κι ζώων . Οι νεκρολογίες ξεπερνούσαν πλέον τους εξήντα…
Pολύ χρόνο θα χρειαστεί ώστε αυτή η περιοχή να επανασταθεί πλήρης μετά την καταστροφή . Σχεδόν ενενήντα χρόνια μετά , όλοι αναρωτούνται: Μήπως τελικά δεν μαθαίνουμε ποτέ;