Η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Εξωτερικής Δράσης και η Ρήτρα Αμοιβαίας Άμυνας της ΕΕ

Η Κάγια Κάλας,επικεφαλής της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Εξωτερικής Δράσης (ΕΥΕΔ),προτείνει τρία διαφορετικά σενάρια για την εφαρμογή της ρήτρας αμοιβαίας άμυνας στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Ωστόσο, παραμένει έλλειψη κοινής αντίληψης μεταξύ των κρατών-μελών. Περισσότερο από δέκα χρόνια μετά την πρώτη και μοναδική ενεργοποίησή της, η ρήτρα του άρθρου 42.7 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση αποκτά επιτέλους πιο σαφείς «οδηγίες χρήσης».

Σύμφωνα με έγγραφο που δημοσιοποιήθηκε από την ΕΥΕΔ και το οποίο έχει στη διάθεσή του το EΡTnews, οι Βρυξέλλες σχεδιάζουν μια σειρά ασκήσεων με στόχο τη διαμόρφωση μιας κοινής κατανόησης σχετικά με τον τρόπο ενεργοποίησης και εφαρμογής αυτής της σημαντικής διάταξης στην ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική ασφάλειας. Το έγγραφο αναγνωρίζει ότι «επί του παρόντος δεν υπάρχει κοινή αντίληψη» μεταξύ των κρατών-μελών όσον αφορά την επίκληση ή εφαρμογή του άρθρου 42.7.

Η συγκεκριμένη διάταξη είναι ξεκάθαρη: εάν ένα κράτος μέλος υποστεί ένοπλη επίθεση στο έδαφός του, τα υπόλοιπα κράτη μέλη «είναι υποχρεωμένα να παρέχουν βοήθεια και υποστήριξη με όλα τα διαθέσιμα μέσα». Αυτή η υποχρέωση είναι νομικά δεσμευτική και περιλαμβάνει επίσης επιθέσεις από μη κρατικούς δρώντες όπως κυβερνοεπιθέσεις ή υβριδικές απειλές. Ωστόσο, η Συνθήκη δεν καθορίζει διαδικασίες εφαρμογής ούτε τονίζει τον ρόλο των θεσμικών οργάνων της Ένωσης.

Τρία Σενάρια στο Τραπέζι

Για να καλυφθεί αυτό το κενό γνώσεων, η ΕΥΕΔ προτείνει ασκήσεις σε επίπεδο Επιτροπής Πολιτικής και Ασφάλειας (PSC) καθώς και Συμβουλίου Εξωτερικών Υποθέσεων σε σύνθεση υπουργών Άμυνας. Στο εν λόγω έγγραφο περιγράφονται τρεις επιλογές σεναρίων: υβριδική επίθεση που κλιμακώνεται μέχρι να ενεργοποιηθεί το άρθρο 42.7, στρατιωτική επίθεση που οδηγεί στην ενεργοποίηση αυτής της ρήτρας καθώς επίσης μια πολιτικά ευαίσθητη περίπτωση όπου θα υπάρξει ταυτόχρονη ενεργοποίηση τόσο του άρθρου 42.7 όσο και του άρθρου 5 του ΝΑΤΟ.

Το κείμενο σκιαγραφεί επίσης τις δυνατότητες δράσης που μπορεί να αναλάβει η Ευρώπη αν ζητηθεί βοήθεια: απόδοση ευθυνών για τις επιθέσεις, δημιουργία επιχειρησιακής εικόνας καθώς κι ο συντονισμός των προσπαθειών στήριξης μέσω ενωσιακών μηχανισμών όπως οι κυρώσεις.

Ιστορικό Ανάπτυξης

Aυτό το εγχείρημα δεν είναι κάτι νέο· ήδη από τον Ιανουάριο του 2022 είχε διανεμηθεί ένα παρόμοιο κείμενο εργασίας στην PSC σχετικά με τη βελτίωση αμοιβαίας συνδρομής σε περίπτωση στρατιωτικών επιθέσεων κατά κρατών-μελών.
Το νέο αυτό έγγραφο αποτελεί επικαιροποίηση εκείνης της επισκόπησης αλλά τώρα εστιάζει στα επόμενα βήματα προς την πρακτική εφαρμογή.

(Σημαντικό γεγονός): Η μεγάλη άσκηση κυβερνοσεναρίου που είχε προγραμματιστεί για νωρίς το 2022 ακυρώθηκε λόγω συμπτώσεως ημερομηνιών με τη σοβαρή εισβολή στη Ουκρανία.

Προοπτικές Μελλοντικών Βημάτων

Mέχρι σήμερα έχει γίνει μόνο μία ενεργοποίηση αυτής της διάταξης – αυτή ήταν από τη Γαλλία στις Νοεμβρίου του ’15 μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις στο Παρίσι.
Ακολούθησαν συζητήσεις σχετικά με σενάρια απειλών σε υπουργικό επίπεδο αλλά πλέον υπάρχει επείγουσα ανάγκη δράσεων υπό Κυπριακής Προεδρίας λόγω κρίσιμων γεωπολιτικών εξελίξεων στη Μέση Ανατολή.

Eπιπτώσεις στον Χώρο Ασφαλείας

Tα κράτη μέλη όπως Ελλάδα και Γαλλία πιέζουν ώστε να υπάρξει πρόοδος στον φάκελο αυτό ενώ παραδοσιακά ουδέτερα κράτη δείχνουν σημάδια αλλαγής στάθμισης απέναντι στις διεθνείς σχέσεις τους.
Οι επόμενες κινήσεις θα καθορίσουν αν αυτή η διάταξη θα παραμείνει ανενεργός ή θα μεταμορφωθεί σε έναν αξιόπιστο μηχανισμό αποτροπής για τα κράτη μέλη.