Η Σχέση Νευροεπιστήμης και Φιλοσοφίας

Η σύγχρονη νευροεπιστήμη δεν «σκοτώνει» τη φιλοσοφία. Αντίθετα, αναγκάζει τα πιο δύσκολα ερωτήματα της να μετατοπιστούν: από την αφηρημένη θεωρία στον ζωντανό, ενσώματο εγκέφαλο. Ερωτήματα όπως η ελεύθερη βούληση, το νόημα της ζωής και η έννοια του εαυτού δεν εξαφανίζονται αλλά μεταμορφώνονται.

Φιλοσοφία και επιστήμη υπήρξαν πάντα στενά συνδεδεμένες. Αν κοιτάξουμε πίσω στο παρελθόν, οι διαχωριστικές γραμμές τους ήταν ασαφείς: πριν από την ανάπτυξη των μετρητικών εργαλείων, υπήρχε μόνο ο στοχασμός. Από αυτή τη διανοητική παράδοση προήλθε σταδιακά η επιστημονική μέθοδος και καθώς τα εργαλεία εξελίσσονταν,διάφορες επιστήμες αποσπάστηκαν από τον φιλοσοφικό πυρήνα.

Η αστρονομία απομάκρυνε τους θεούς από τον ουρανό. Η γεωλογία αποκάλυψε την ηλικία της Γης. Η φυσική συνέδεσε το χρόνο με το χώρο, επανακαθορίζοντας τη θέση του ανθρώπου ως μέρος της φύσης αντί για κάτι ξεχωριστό απ’ αυτήν. Στον 21ο αιώνα, η επιστήμη προσπαθεί να επιτύχει μια εξίσου ριζοσπαστική ανακάλυψη: να χαρτογραφήσει τις λειτουργίες του μυαλού.

Οι πρόοδοι στη νευροαπεικόνιση και στη βιοφωτονική μας φέρνουν πιο κοντά σε μια υλική κατανόηση της συνείδησης. Ωστόσο, τα νέα ερωτήματα που προκύπτουν δεν υποχωρούν κάτω από το μικροσκόπιο· αντιθέτως, η νευροεπιστήμη επανέρχεται στην πόρτα της φιλοσοφίας για να δοκιμάσει τα όρια των πιο ανθεκτικών προβλημάτων της.

1. Ελεύθερη Βούληση: Μεταξύ Ρολόι και Χάους

Στις αρχές του 19ου αιώνα ο Πιερ-Σιμόν Λαπλάς φαντάστηκε ένα Σύμπαν σαν ρολόι όπου αν ένα υποθετικό ον γνώριζε τη θέση και την ταχύτητα κάθε σωματιδίου θα μπορούσε να προβλέψει το μέλλον με ακρίβεια χωρίς προηγούμενο. Σε έναν τέτοιο κόσμο η έννοια της ελευθερίας φαίνεται ψευδαίσθηση.

Αρχικά φαίνεται ότι η σύγχρονη νευροεπιστήμη λειτουργεί ως ένας βιολογικός «δαίμονας του Λαπλάς». Αν οι σκέψεις μας είναι αποτέλεσμα νευρωνικών διεργασιών μήπως είμαστε απλώς μηχανισμοί; Ο Ρόμπερτ Σαπόλσκι υποστηρίζει ότι κάθε πράξη είναι αποτέλεσμα γονιδίων, περιβάλλοντος και κοινωνικών παραγόντων.

Klinika παραδείγματα ενισχύουν αυτή την άποψη· ασθενείς με βλάβες σε συγκεκριμένα εγκεφαλικά κυκλώματα χάνουν τη δυνατότητα δράσης -μια κατάσταση γνωστή ως αβουλία- που μπορεί να διορθωθεί μέσω φαρμακευτικής παρέμβασης. Όποια κι αν είναι η σημασία της «ελεύθερης βούλησης», φαίνεται ότι εξαρτάται από περιορισμένα κυβικά εκατοστά εγκεφαλικού ιστού.

Tο νομικό μας σύστημα ήδη λειτουργεί με βαθμίδες ευθύνης που ταιριάζουν περισσότερο στην συμβιβαστική θέση του Ντάνιελ Ντένετ:

“Η ελευθερία δεν είναι απουσία αιτίων αλλά η δυνατότητα ενός συστήματος να ενεργεί σύμφωνα με τις δικές του προθέσεις.”

Ο εγκέφαλος δεν είναι ούτε εκκρεμές ούτε απλό κύκλωμα· αποτελεί ένα μη γραμμικό δυναμικό δίκτυο όπου μικρές διαφορες μπορούν να οδηγήσουν σε διαφορετικά αποτελέσματα.
Οι διαδικασίες αυτές δημιουργούν πιθανότητες αντί για καθορισμένα αποτελέσματα μέσα σε αυτό το πιθανοκρατικό πλαίσιο αναδύεται μια μορφή φυσικής ελευθερίας: όχι μαγική αλλά πραγματική.

2. Το Υπαρξιακό Ζήτημα του Νοήματος

Ο υπαρξισμός εμφανίστηκε μετά την κατάρρευση των θεολογικών πεποιθήσεων.
Καθώς πλησιάσαμε στον 20ό αιώνα μετά τους παγκόσμιους πολέμους ακόμα κι οι λογικές σκέψεις φάνηκαν ανεπαρκείς.
Για τον Σαρτρ το νόημα δεν μας προσφέρεται έτοιμο αλλά δημιουργείται μέσω των επιλογών μας.

Ο Αλμπέρ Καμύ είχε άλλη άποψη:
Για εκείνον το πρόβλημα ήταν όχι τόσο ότι λείπει νόημα όσο ότι εμείς επιμένουμε στην αναζήτησή του.
Το “παράλογο” γεννάται μέσα από τη σύγκρουση ανάμεσα στην ανάγκη μας για νόημα κι την αδιαφορία ενός Σύμπαντος χωρίς σκοπό.

Νευροϋπαρξισμός:

Πρόκειται για μία νέα προσέγγιση που επιχειρεί γεφυρώσει αυτό το χάσμα.
Αν θεωρήσουμε πως το νόημα είναι υποκειμενική εμπειρία τότε μπορούμε επίσης να κάνουμε εμπειρικές έρευνες γύρω αυτού.
Μελέτες δείχνουν πως ακόμη κι οι νοερές “μετακινήσεις” στον χρόνο -είτε μιλώντας για μνήμη είτε προσδοκώντας- ενισχύουν αισθήματα νοήματος.

Το νόημα λοιπόν δε δημιουργείται αυθαίρετα αλλά συμβαίνει λόγω τρόπου που ο εγκέφαλος οργανώνει τις εμπειρίες συνδέοντας γεγονότα σε συνεκτικές αφηγηθείες.
Το Σύμπαν μπορεί ν’ αποδειχτεί αδιάφορος χώρος όμως εμείς έχουμε τη δυνατότητα ν’ αισθανθούμε κάτι περισσότερο.

3. Ο Εαυτός: Ιστορία ή Δίκτυο;

Οι φιλόσοφοι κατά τον 20ό αιώνα ποτέ δε συμφώνησαν σχετικά με τον τόπο κατοικίας αυτού που λέμε “εγώ”.
Ο Χάιντεγκερ πίστεψε πως βρίσκεται στις πράξεις μας ενώ ο Μερλώ-Ποντύ στο βιωμένο σώμα,
ενώ ο Ντέρεκ Πάρφιτ επικέντρωσε στη ψυχική συνέχεια.

Τώρα όμως εισέρχεται ένας νέος παράγοντες μέσω της νευροεπιστήμης:το δίκτυο προεπιλεγμένης λειτουργίας (DMN),a set of brain regions that activate when we think about ourselves and our past and future experiences. Όταν αυτό αποδιοργανώνεται είτε λόγω ψυχαγωγικών ουσιών είτε καταστάσεων αποπροσδιορισμού τότε μεταβάλλεται δραστικά.

Είναι σαφέστατο πλέον πως ο εαυτός δε συνίσταται μόνο σε αφήγησεις ή σωματικές αισθήσεις,
Αλλά αποτελεί μία εύθραυστη συμφωνία μεταξύ σώματος , συναισθημάτων & ιστορίας αυτοαναφορικής αφήγησης.
Όπως σημειώνει o Ανίλ Σεθ,”H consciousness is primarily a predictive and regulatory system—a biological controller striving too keep the body alive.”

Έτσι λοιπόν όταν ο εγκέφαλος βρίσκεται εκτός σώματος χάνει πολλές βασικές πτυχές ενώ μέσα σ’ αυτό γίνεται ένα δυναμικό σύστημα capable of predicting questioning meaning and feeling like “someone”.

Φυσικά φαίνεται πως οι εξελίξεις στη νευροεπιστήμη δε λύνονται όλα αυτά τα φιλοσοφικά ζητήματα ωστόσο δείχνουν πού βρίσκονται πραγματικά αυτά.