Η Σχέση Μεταξύ Ηθικής και Συναισθημάτων

Όταν επιλέγουμε να πράξουμε το σωστό, αναρωτιόμαστε αν αυτό προέρχεται από μια λογική σκέψη ή από ένα εσωτερικό συναίσθημα. Μια πρόσφατη φιλοσοφική μελέτη υποδεικνύει ότι, ειδικά σε καταστάσεις υψηλού κινδύνου, τα συναισθήματά μας παίζουν καθοριστικό ρόλο.

Πότε ήταν η τελευταία φορά που ενεργήσατε με ηθικό τρόπο; Ίσως κρατήσατε τη πόρτα ανοιχτή για κάποιον ή αφιερώσατε χρόνο για να βοηθήσετε έναν φίλο που είχε ανάγκη. Αν σκεφτείτε εκείνη τη στιγμή, πιθανώς να σας έρθει στο μυαλό το ερώτημα: γιατί το κάνατε αυτό; Ήταν μια συνειδητή επιλογή βασισμένη σε αρχές ή μια αυθόρμητη αντίδραση;

Αυτό το ερώτημα αγγίζει μια διαρκή φιλοσοφική συζήτηση.Από τη μία πλευρά βρίσκονται οι υποστηρικτές της άποψης ότι η ηθική προέρχεται από τη λογική και τις πεποιθήσεις μας. Από την άλλη πλευρά είναι αυτοί που πιστεύουν ότι τα συναισθήματα είναι ο πραγματικός κινητήρας πίσω από τις ηθικές πράξεις.

Η Πρόκληση του Ντέιβιντ Χιουμ

Από τον 18ο αιώνα, ο Σκωτσέζος φιλόσοφος Ντέιβιντ Χιουμ διατύπωσε την ιδέα ότι «η λογική είναι δούλη των παθών». Σύμφωνα με αυτήν την άποψη,δεν δρούμε σύμφωνα με τις ηθικές μας πεποιθήσεις επειδή έχουμε κάνει λογικούς συλλογισμούς αλλά επειδή νιώθουμε έντονα γι’ αυτές.

Αυτή η θέση έχει προκαλέσει πολλές αντιδράσεις στον κόσμο της φιλοσοφίας. Πολλοί φιλόσοφοι ισχυρίζονται ότι οι ηθικές πεποιθήσεις έχουν εγγενή δύναμη: δεν αποφεύγω να βλάψω ένα ζώο μόνο λόγω αποστροφής αλλά επειδή θεωρώ πως είναι λάθος.

Tα Δεδομένα στην Υπηρεσία της Φιλοσοφίας

Ο σύγχρονος φιλόσοφος Ροδρίγο Ντίας προσπάθησε να εξετάσει αυτή τη διαμάχη μέσω εμπειρικών δεδομένων. Σε πρόσφατες έρευνές του χρησιμοποίησε πειραματικά αποτελέσματα σχετικά με ανθρώπινες συμπεριφορές κατά την διάρκεια των lockdowns λόγω πανδημίας.

Mία συγκεκριμένη μελέτη εξέτασε τους λόγους για τους οποίους οι άνθρωποι συμμορφώθηκαν – ή όχι – στα υγειονομικά μέτρα: ήταν θέμα προσωπικής ευθύνης προς τους άλλους ή μήπως φόβος για τις συνέπειες;

Τα αποτελέσματα αποκάλυψαν κάτι ενδιαφέρον: όταν εξετάστηκαν τόσο οι αξίες όσο και τα συναισθήματα, μόνο αυτά τα τελευταία φαίνεται να επηρεάζουν ουσιαστικά τη συμπεριφορά των ανθρώπων. Όπως θα έλεγε ο Χιουμ, «η λογική ακολουθεί το συναίσθημα».

Aυξανόμενα Διακυβεύματα

Mια δεύτερη σειρά πειραμάτων επικεντρώθηκε στο γνωστό «Παιχνίδι του Δικτάτορα», όπου συμμετέχοντες κλήθηκαν να μοιραστούν χρήματα με αγνώστους σε δύο διαφορετικά σενάρια – ένα χαμηλού κέρδους και ένα υψηλού κέρδους.

Kατά την διάρκεια του πρώτου σεναρίου οι αποφάσεις φαίνονταν πιο επηρεασμένες από αφηρημένες αρχές δικαιοσύνης ενώ στο δεύτερο σενάριο κυριάρχησαν συναισθηματικοί παράγοντες όπως απληστία και ενσυναίσθηση.

Tα Συμπεράσματα της Έρευνας

Aυτό οδηγεί στο συμπέρασμα πως όσο μεγαλύτερος είναι ο κίνδυνος ή το όφελος τόσο πιο πιθανόν είναι τα συναισθήματα να υπερκεράσουν τη λογική σκέψη.

Mια Λιγότερο Ορθολογιστική Προοπτική για τον Άνθρωπο

Eνώ η έρευνα του Ντίας δεν επιλύει πλήρως αυτή τη φιλοσοφική συζήτηση, δείχνει σαφή τάση υπέρ της σημασίας των συναισθημάτων στην κινητοποίηση των αξιών μας. Αυτό δεν σημαίνει πως γινόμαστε εγωιστές ούτε ακυρώνεται έτσι η έννοια της ηθικής· αντιθέτως αποκαλύπτει πως μπορούμε να δράσουμε υπό την επίδραση αυθεντικών αισθαντικών παρακινητών όπως φροντίδα και αλληλεγγύη.Στην πραγματικότητα ίσως είμαστε λιγότερο ψυχρά λογικοί απ’ ό,τι πιστεύουμε.

Tελικά λοιπόν, μπορεί κανείς να πει πως η διαδικασία της moral decision-making μοιάζει περισσότερο με ανθρώπινη εμπειρία παρά μαθηματικό συλλογισμό: ένας συγκερασμός σκέψης και αισθημάτων όπου στις κρίσιμες στιγμές συχνά προηγείται το συναίσθημα πριν από τον νου.