Η Σχέση Μεταξύ Ηθικής και Συναισθημάτων

Όταν επιλέγουμε να πράξουμε το σωστό, αναρωτιόμαστε αν αυτό προέρχεται από μια λογική σκέψη ή από ένα εσωτερικό συναίσθημα. Μια σύγχρονη φιλοσοφική έρευνα αποκαλύπτει ότι, ειδικά σε καταστάσεις με υψηλά διακυβεύματα, τα συναισθήματά μας συχνά καθορίζουν τις αποφάσεις μας.

Πότε ήταν η τελευταία φορά που ενεργήσατε με ηθικό τρόπο; Ίσως κρατήσατε την πόρτα ανοιχτή για κάποιον ή αφιερώσατε χρόνο για να βοηθήσετε έναν φίλο που είχε ανάγκη. Αν σκεφτείτε εκείνη τη στιγμή, πιθανώς θα αναρωτηθείτε: γιατί το κάνατε αυτό; Ήταν μια συνειδητή επιλογή βασισμένη σε αρχές ή μια αυθόρμητη αντίδραση;

Αυτό το ερώτημα αγγίζει τον πυρήνα μιας παλιάς φιλοσοφικής αντιπαράθεσης. Από τη μία πλευρά βρίσκονται οι υποστηρικτές της άποψης ότι η ηθική προέρχεται από τη λογική και τις πεποιθήσεις μας.Από την άλλη πλευρά είναι αυτοί που πιστεύουν ότι τα συναισθήματα είναι ο πραγματικός κινητήρας πίσω από τις ηθικές πράξεις.

Η Πρόκληση του Ντέιβιντ Χιουμ

Από τον 18ο αιώνα, ο Σκωτσέζος φιλόσοφος Ντέιβιντ Χιουμ διατύπωσε μια προκλητική θεωρία: «η λογική είναι δούλη των παθών». Υποστήριξε ότι δεν δρούμε με βάση τη λογική αλλά επειδή νιώθουμε κάτι βαθύ μέσα μας. Οι ηθικές πεποιθήσεις δεν έχουν δύναμη αν δεν συνοδεύονται από συναίσθημα.

Αυτή η θέση έχει προκαλέσει πολλές αντιδράσεις στον κόσμο της φιλοσοφίας. Πολλοί φιλόσοφοι ισχυρίζονται ότι οι ηθικές αξίες έχουν εγγενή δύναμη: δεν βλάπτω ένα ζώο όχι μόνο επειδή νιώθω αποτροπή αλλά γιατί πιστεύω πως είναι λάθος.

Tα Δεδομένα στην Έρευνα

Ο σύγχρονος φιλόσοφος Ροδρίγο Ντίας προσπάθησε να ρίξει φως σε αυτήν την αντιπαράθεση μέσω εμπειρικών δεδομένων. Σε πρόσφατες έρευνές του χρησιμοποίησε πειραματικά δεδομένα για να εξετάσει την ανθρώπινη συμπεριφορά κατά τη διάρκεια των lockdowns λόγω πανδημίας.

Mία συγκεκριμένη μελέτη εξέτασε τους λόγους συμμόρφωσης των ανθρώπων στα υγειονομικά μέτρα: συμμορφώθηκαν επειδή πίστευαν πως ήταν σωστό ή λόγω φόβου για τις συνέπειες;

Τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά: όταν εξετάστηκαν τόσο οι πεποιθήσεις όσο και τα συναισθήματα, μόνο αυτά τα τελευταία επηρεάζουν ουσιαστικά τη συμπεριφορά τους. Όπως θα έλεγε ο Χιουμ, η λογική ακολουθεί το συναίσθημα.

Aυξανόμενα Διακυβεύματα

Aκόμη πιο ενδιαφέροντα ευρήματα προήλθαν από ένα δεύτερο πείραμα βασισμένο στο γνωστό «Παιχνίδι του Δικτάτορα». Οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να μοιραστούν χρήματα με έναν άγνωστο σε δύο διαφορετικά σενάρια – πρώτα με μικρό ποσό και μετά με μεγαλύτερο.

Kατά την πρώτη περίπτωση οι αποφάσεις τους φαίνεται να καθορίζονταν περισσότερο από αφηρημένες αρχές δικαιοσύνης ενώ στη δεύτερη περίπτωση κυριάρχησαν έντονα συναισθηματικές αντιδράσεις όπως απληστία ή ενσυναίσθηση.

Tα Συμπεράσματα της Έρευνας

Aυτό οδηγεί στο συμπέρασμα ότι όσο μεγαλύτερος είναι ο κίνδυνος ή το όφελος τόσο πιο πιθανόν είναι οι αποφάσεις μας να επηρεάζονται περισσότερο από τα συναισθήματα παρά από τη λογική σκέψη.

Mια Λιγότερο Ορθολογιστική Προοπτική του Ανθρωπισμού

Eνώ αυτή η έρευνα δεν κλείνει οριστικά τον διάλογο γύρω από την φιλοσοφία της ηθικής, δείχνει σαφή τάση υπέρ της σημασίας των συναισθημάτων στην κινητοποίηση των αξιών μας. Αυτό δε σημαίνει πως γινόμαστε εγωιστές ούτε ακυρώνεται καμία μορφή ανθρωπισμού· αντίθετα υποδεικνύει πως μπορούμε να κινούμαστε βάσει αυθεντικών αισθημάτων αλληλεγγύης και φροντίδας προς τους άλλους ανθρώπους.
Μπορεί τελικά εμείς ως άνθρωποι να μην είμαστε τόσο ψυχρούς και λογικούς όσο θέλουμε συχνά να πιστεύουμε.
Hη θρησκεία μοιάζει λιγότερο σαν μαθηματικός συλλογισμός κι περισσότερο σαν ανθρώπινη εμπειρία όπου σκέψεις και αισθήματα συγχωνεύονται· ιδιαίτερα στις κρίσιμες στιγμές όπου συχνά προηγείται το συναίσθημά πριν απ’ όλα.