Μια εντυπωσιακή ξύλινη πόρτα με ένθετα από φίλντισι και οστό, ένα αργυρό κάλυμμα της εικόνας του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου, δύο περίτεχνοι σταυροί λιτανείας και λειψανοθήκες, μία εκ των οποίων φέρει την ημερομηνία 25 Μαρτίου 1821, είναι μερικά από τα πολύτιμα εκκλησιαστικά κειμήλια που επέστρεψαν στη Μακεδονία μετά από 109 χρόνια στη Βουλγαρία.Συνολικά πρόκειται για 53 αντικείμενα που καταγράφονται σε 48 αριθμητικές εγγραφές και χρονολογούνται από τον 16ο έως τον 19ο αιώνα. Αυτά περιλαμβάνουν εικόνες,εκκλησιαστικά σκεύη,άμφια,έναν επισκοπικό θρόνο,μια πύλη και ένα αναλόγιο.
Η παρουσίαση των κειμηλίων έγινε σήμερα από την υπουργό Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού στη Θεσσαλονίκη. Τα αντικείμενα θα παραμείνουν εκεί προσωρινά πριν επιστρέψουν στις μονές και τις εκκλησίες απ’ όπου προήλθαν.
Η επιστροφή τους αποτελεί το πρώτο αποτέλεσμα της συμφωνίας που υπεγράφη μεταξύ Ελλάδας και Βουλγαρίας για την αμοιβαία «κατάθεση» ιστορικών κειμηλίων στις 29 Σεπτεμβρίου. Η επόμενη φάση περιλαμβάνει τη διερεύνηση της προέλευσης άλλων πολιτιστικών αγαθών που έχουν απομακρυνθεί από ελληνικές μονές. «Η επιστροφή αυτών των συγκεκριμένων αναγνωρίζει την άμεση και νόμιμη ιδιοκτησία τους στην Ελλάδα. Αυτό είναι ένα μόνο από τα πολλά σημαντικά στοιχεία που εξασφαλίζει η συμφωνία», τόνισε η υπουργός Πολιτισμού προσθέτοντας ότι ανοίγει ο δρόμος για τη διεκδίκηση άλλων κειμηλίων καθώς επίσης χειρογράφων που βρίσκονται στη Βουλγαρία.
Κειμήλια με ξεχωριστή ιστορική και καλλιτεχνική αξία
Ανάμεσα στα πιο αξιοσημείωτα αντικείμενα είναι δύο ζεύγη ριπιδίων, έργα εκκλησιαστικής αργυροχοΐας κατασκευασμένα με επιχρυσωμένο ασήμι και διακόσμηση σμάλτου. Γύρω από τον κύριο δίσκο του κάθε ζεύγους εικονίζονται άγγελοι σε μετάλλια κρατώντας επιγραφές των Επινίκιων Ύμνων: «Άδοντα, βοώντα, κεκραγότα, και λέγοντα Άγιος, Άγιος, Άγιος Κύριος Σαβαώθ».
Τα συγκεκριμένα ριπίδια χρονολογούνται στον 16ο αιώνα κι αποτελούν αφιερώματα μεγάλης θρησκευτικής σημασίας. Όπως ανέφερε η κα Μενδώνη το ένα ζεύγος ανήκει στη Μονή Τιμίου Προδρόμου ενώ το άλλο στην Ιερά Μητρόπολη Σερρών και Νιγρίτης πιθανώς προερχόμενο από τους Αγίους Θεοδώρους. «Πραγματικά πρόκειται για μοναδικά έργα τέχνης του 16ου αιώνα με επίχρυσο ασήμι κι σμάλτο», δήλωσε χαρακτηριστικά.
I ιδιαίτερη αξία έχει επίσης το αργυρό κάλυμμα της εικόνας του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου με σκηνές απο τον βίο του αγίου αυτού. Τα κομμάτια αυτά συμπληρώνουν τη λατρευτική εικόνα στο τέμπλο της Μονής Τιμίου Προδρόμου αποκαθιστώντας έτσι την ολοκλήρωσή της.Η υπουργός υπογράμμισε ότι αυτή η διαδικασία δεν αφορά μόνο την επαναφορά επιμέρους έργων τέχνης αλλά συνδέεται επίσης με την αποκατάσταση της ιστορικής ενότητας των μνημείων.
Δύο μεγάλες λιτανείες σταυρούς ξεχωρίζουν επίσης λόγω της εξαιρετικής τους τέχνης.Ο παλιότερος τύπου πατριαρχικού σχεδιασμού διαθέτει παραστάσεις σε όλες τις πλευρές ενώ αρχικά είχε διακοσμηθεί με πολύτιμες πέτρες χρησιμοποιώντας τεχνική φιλιγκράν γνωστή για τις λεπτομέρειες της.
Sτη συλλογή περιλαμβάνονται λειψανοθήκες σημαντικών δειγμάτων μικροτεχνίας πολλές εκ των οποίοι δημιουργήθηκαν απο κορυφαίους αργυροχρυσοχόους . Η επιγραφή ημερομηνίας στις λειψανοθήκες προσδίδει ιδιαίτερο συμβολισμό στο αντικείμενο αυτό καθώς φέρνει στο νου γεγονότα όπως η ημέρα ανεξαρτησίας μας .
Τα κείμενα προέρχονται κυρίως απο τη Ιερά Μονή Τιμίου Προδρόμου , τη μονή Εικοσιφοίνισσα καθώς κι απ’την Ιερά μητρόπολη Σερρών & Νιγρίτης , ενώ υπάρχει κι ένα αντικείμενο απ’τη Νάουσα . Ο στόχος είναι να επιστραφούν στους φυσικούς τους χώρους εφόσον οι μονές ή οι αρχές το επιθυμούν . «Είναι ανεκτίμητης αξίας τόσο πολιτιστικής όσο κι συναισθηματικής γιατί συνοδεύονται συχνά απο ονόματα μοναστηριών ή ανθρώπων», ανέφερε χαρακτηριστικά η κα Μενδώνος
Η ιστορία αρπαγής & επιστροφής το ’23
The removal of these relics is linked too the actions of Bulgarian occupying forces in the early twentieth century that seized ecclesiastical items from monasteries in Macedonia including sacred vestments and manuscripts as per the Treaty of Neuilly these cultural assets were supposed to be returned to Greece.
A first return occurred in May of ’23 when Byzantine scholar Georgios Sotiriou received boxes containing items and manuscripts handed over by Bulgarian authorities without being allowed further investigation in Bulgaria itself according to data presented by the minister this shipment included a total of two hundred fifty-nine manuscripts sixty-two objects and printed books which were distributed among museums libraries and other institutions
.Though many relics never returned some remained within Bulgarian collections while others later appeared at exhibitions or art markets The reappearance of manuscripts and relics during the nineties brought back discussions about their return but did not led to a comprehensive resolution
.
The new agreement according to Ms Mendo is now creating conditions for a more systematic effort towards locating and documenting Greek cultural goods still present in Bulgaria
.
The second phase of the agreement & claims for remaining relics
In this next stage greece will gain access to catalogs indexes and also opportunities for examination so that Greek scholars can document their origins submit requests for returns The process is expected to commence late October or early November collaborating with Bulgarian authorities
.The minister acknowledged that this endeavor is challenging since records from monasteries prior to looting are not always complete or clear “The summary records indications ambiguities make our task challenging Nevertheless we will continue” she stated < / P >
At the same time she dismissed criticism suggesting Greece weakens its negotiating position by returning Tsar Samuel’s remains under this agreement She noted those remains had been delivered at Byzantine Museum only back in two thousand twelve after long period stored at Polytechnic lab then later professor nikolaos Moutsopoulos residence “Church had nothing on its hands Ministry held Samuel’s bones which we gave Bulgarians Do those bones meen anything significant for Greeks?” questioned Minister asserting benefits gained through deal outweigh losses incurred < / P >
Concluding Ms Mendo emphasized how cultural diplomacy could foster cooperative relations between both nations amidst significant geopolitical changes “Greece does not seek cold war relations with neighbors Government promotes friendship cooperation climate” she added noting how agreement strengthens such efforts < / P >