Η Αληθινή Κυριαρχία
Στη σύγχρονη εποχή, όταν αναφερόμαστε στο ότι «έχουμε κατακτήσει» κάτι, συνήθως εννοούμε ότι έχουμε αποκτήσει ικανότητες, έλεγχο ή δύναμη. Αυτό μπορεί να αφορά έναν ρόλο στη ζωή μας, μια επαγγελματική δραστηριότητα ή ακόμα και την κατάσταση της υγείας μας.Η έννοια της κυριαρχίας συνδέεται στενά με την εξωτερική επιτυχία: περισσότερη επιρροή, μεγαλύτερη ασφάλεια και καλύτερη κοινωνική θέση. Ωστόσο, μήπως αυτή η αντίληψη είναι παραπλανητική;
Ο Επίκτητος, ο στωικός φιλόσοφος του 2ου αιώνα μ.Χ., θα απαντούσε χωρίς δισταγμό: σχεδόν τίποτα από αυτά δεν ελέγχεται πραγματικά από εμάς. Παρ’ όλα αυτά,το ελάχιστο που μπορούμε να ελέγξουμε είναι αυτό που καθορίζει την ταυτότητά μας.
Στην αρχή του Εγχειριδίου του — ενός μικρού αλλά περιεκτικού οδηγού ζωής που κατέγραψε ο μαθητής του Αρριανός — ο Επίκτητος διατυπώνει μια διάκριση που έχει αντέξει στον χρόνο μέσα από φιλοσοφικές και ψυχολογικές προσεγγίσεις: υπάρχουν πράγματα που βρίσκονται υπό τον έλεγχό μας και άλλα όχι.
«Στο χέρι μας είναι η κρίση, η προαίρεση, η επιθυμία και η αποστροφή», λέει ο φιλόσοφος. Αντίθετα με το σώμα μας ή τα υλικά αγαθά — όπως τη φήμη ή τις κοινωνικές θέσεις — οι πηγές της αληθινής κυριαρχίας βρίσκονται αλλού.
Αυτή η σκέψη δεν είναι ξένη σε πολλούς ανθρώπους σήμερα. Στον Μεσαίωνα το έργο του Επίκτητου χρησιμοποιούνταν ως πνευματικός οδηγός για χριστιανούς μοναχούς. Στον 20ό αιώνα αυτή η λογική αντικατοπτρίζεται στην γνωστή «Προσευχή της Γαλήνης» του Ράινχολντ Νίμπουρ: να αποδεχόμαστε όσα δεν μπορούμε να αλλάξουμε και να προσπαθούμε για όσα μπορούμε.
Για τον Επίκτητο όμως υπάρχει μια αυστηρή διάκριση: μόνο ένα πράγμα βρίσκεται πραγματικά «στο χέρι μας»: οι συνειδητές σκέψεις και κρίσεις μας. Οι μεταφράσεις συχνά θολώνουν αυτή τη θέση καθώς οι τέσσερις όροι -κρίση, προαίρεση, επιθυμία και αποστροφή- αναφέρονται σε διαδικασίες αξιολόγησης παρά σε παρορμήσεις ή συναισθήματα.
Tο κέντρο αυτής της διαδικασίας είναι αυτό που ονομάζει προαίρεση – στη σύγχρονη επιστήμη θα το χαρακτηρίζαμε ως «εκτελεστική λειτουργία», δηλαδή τις ανώτερες γνωστικές διεργασίες που διευκολύνουν την αναστολή παρορμήσεων καθώς επίσης τη σταθμισμένη αξιολόγηση πληροφοριών.
Aυτό το κέντρο ελέγχου βρίσκεται στον προμετωπίαιο φλοιό – την τελευταία περιοχή του εγκεφάλου που ωριμάζει πλήρως στους ανθρώπους – γεγονός που εξηγεί γιατί ασθένειες όπως η μετωποκροταφική άνοια μπορούν να αλλάξουν δραματικά τον χαρακτήρα ενός ατόμου.
Οι Στωικοί γνώριζαν καλά αυτές τις αλήθειες γι’ αυτό κι ο Σενέκας δήλωνε πως θα προτιμούσε να «κόψει το νήμα (της ζωής)», παρά να ζήσει χωρίς τη λογική του.» Όχι λόγω απελπισίας αλλά επειδή χωρίς σωστή κρίση δεν υπάρχει πραγματικός εαυτός.
Kι όμως συνεχίζουμε συχνά να επενδύουμε την αξία μας σε πράγματα εκτός των δυνατοτήτων μας για έλεγχο—είτε πρόκειται για υγεία είτε για καριέρα είτε για κοινωνικό στάτους—και δικαιολογημένα έτσι ώστε κάθε τέτοια ενέργεια αποτελεί εφαρμογή μιας προσωπικής κρίσης σχετικά με την αξία τους.
Aυτή είναι η στωική διαύγεια: ταπεινωτική μα ταυτόχρονα απελευθερωτική ιδέα ότι δεν είμαστε κυρίαρχοι ούτε στο σώμα ούτε στις περιστάσεις ούτε στο μέλλον· ωστόσο έχουμε πλήρη έλεγχο πάνω στον τρόπο αντίδρασης απέναντί τους.
Aυτό εννοεί ο Επίκτητος όταν μιλάει για «κυριαρχία». Δεν αφορά στην επιβολή πάνω στον κόσμο αλλά στην ανάπτυξη σωστής κρίσης· εκείνος ο χώρος ανάμεσα στο ερέθισμα και στην αντίδρασή μας καθορίζει ποιοι είμαστε τελικά.
Όποιος κατορθώσει να κυριαρχήσει σ’ αυτόν τον τρόπο σκέψης θα έχει καταφέρει κάτι πιο σπάνιο από οποιαδήποτε εξωτερική επιτυχία: θα έχει βρει τον ίδιο του τον εαυτό!