Η Γιγιοΐ Κουσάμα: Μια Καλλιτεχνική Πορεία Δύο Εποχών

Η Γιγιοΐ Κουσάμα,που απεβίωσε σε ηλικία 97 ετών,έχει αφήσει πίσω της μια καλλιτεχνική διαδρομή που φαίνεται να περιλαμβάνει δύο ξεχωριστές φάσεις: αρχικά,υπήρξε μία από τις πιο καινοτόμες μορφές της αμερικανικής τέχνης τη δεκαετία του 1960 και στη συνέχεια εξελίχθηκε σε μία από τις πιο αναγνωρίσιμες εν ζωή καλλιτέχνιδες,με τα έργα και την εικόνα της να έχουν εισέλθει στην παγκόσμια ποπ κουλτούρα.

Η πρώιμη περίοδος της καριέρας της ήταν πολύ πιο επαναστατική απ’ ό,τι υποδηλώνει η σημερινή ευρεία αναγνωρισιμότητά της. Στην ομαδική έκθεση που διοργανώθηκε στη Green Gallery στη Νέα Υόρκη τον Ιούνιο του 1962, όπου συμμετείχαν επίσης οι Άντι Γουόρχολ και Ρόμπερτ Μόρις, η Κουσάμα κατάφερε να κλέψει την παράσταση με έναν καναπέ καλυμμένο από εκατοντάδες υφασμάτινες φαλλικές προεξοχές. Η κριτική των New York Times εκείνης της εποχής περιέγραψε αυτές τις δημιουργίες ως «χιλιάδες ασπρισμένα λουκάνικα», καθώς η γλώσσα τότε απέφευγε να αναφερθεί άμεσα στο σεξ.

Γεννημένη το 1929 στην Ιαπωνία και μεγαλωμένη σε ένα πλούσιο αλλά προβληματικό οικογενειακό περιβάλλον, η Κουσάμα μετακόμισε στις Ηνωμένες Πολιτείες το 1957. Μέσα σε λιγότερο από δύο χρόνια είχε ήδη καταφέρει να καθιερωθεί στην καλλιτεχνική πρωτοπορία της Νέας Υόρκης με τους τεράστιους πίνακές της γεμάτους αδιάκοπες γραμμές και κουκκίδες. Τα διάσημα “Infinity Nets” αποτέλεσαν ένα από τα πρώτα βήματα προς την υπέρβαση του Αφηρημένου Εξπρεσιονισμού και επηρέασαν σημαντικά την εξέλιξη των τεχνών στα επόμενα χρόνια.

Μια Τέχνη Πριν τον Χρόνο Της

Στα μέσα της δεκαετίας του ’60, η Κουσάμα προχώρησε ακόμη περισσότερο δημιουργώντας τα “Accumulations”: αντικείμενα καθημερινής χρήσης όπως βάρκες και σιδερώστρες καλυμμένα με επαναλαμβανόμενες φαλλικές μορφές. Αυτά τα έργα θεωρούνται πρόδρομοι μιας φεμινιστικής τέχνης που μεταμόρφωνε τη συσσώρευση ανδρικών συμβόλων σε μια εικόνα ενός κόσμου μολυσμένου από αρρενωπότητα.

Ωστόσο, δεν περιορίστηκε μόνο στη δημιουργία έργων τέχνης. Αντίθετα, συνειδητοποίησε νωρίς ότι η νέα κουλτούρα απαιτούσε οι καλλιτέχνες να γίνουν μέρος των έργων τους. Συχνά εμφανίζονταν στις φωτογραφίες των δημιουργιών της γυμνή και καλυμμένη με τις χαρακτηριστικές κουκκίδες τους — έτσι έκανε την προσωπική εικόνα μέρος αυτής καθαυτήςτης καλλιτεχνικής ταυτότητας.

Καθώς εξαπλωνόταν η αντικκουλτούρα εκείνη την εποχή, οι δράσεις της επικεντρώθηκαν ολοένα περισσότερο στις περφόρμανς. Η Κουσάμα συγκέντρωνε γύρω στους ανθρώπους των hippies οργανώνοντας θεατρικά δρώμενα που πλησίαζαν στα όρια μιας οργιαστικής performance ζωγραφίζοντας τις χαρακτηριστικές κουκκίδες πάνω στα γυμνά σώματα τους.

Από την Πρωτοπορία στην “Outsider art”

Sτη δεκατία του ’70 επέστρεψε μόνιμα στο Τόκιο λόγω επιδεινούμενων ψυχικών προβλημάτων κι εισήλθε σε ιδιωτικό ψυχιατρικό ίδρυμα όπου παρέμεινε για μεγάλο μέρος του υπόλοιπου βίου שלה. Για περίπου 15 χρόνια σχεδόν κανείς δεν ασχολούνταν μαζί της στον διεθνή χώρο τέχνης μέχρι το 1989 όταν έκανε μια εντυπωσιακή επιστροφή.

Η αισθητική δουλειά δεν είχε αλλάξει δραστικά — οι γνωστές κουκίδες συνέχιζαν να εμφανίζονται ενώ προστέθηκαν περίτεχνοι κολοκύθες κι άνθη — ωστόσο ο τρόπος που το κοινό αντιλαμβανόταν τη δουλειά είχε διαφοροποιηθεί σημαντικά καθώς πλέον συνδεόταν άμεσα με τη δημόσια εικόνα των ψυχικών αγώνων που αντιμετώπιζε.

Mια Νέα Δημιουργική Φορά

“Ένας κόσμος γεμάτος τρέλα”, έγραψε τότε ένας κριτικός για τη δουλειά αυτή συνδέοντας τη νέα προσέγγιση με έντονες προσωπικές εμπειρίες outsider art.
Η αλλαγή αυτή διεύρυνε θεαματικά το κοινό καθώς έγινε πιο προσιτή μέσω αυτής νέας διάστασης.»

Aπό τον Αβανγκάρντ στον Μαζικό Πολτισμό

Aυτός ο μεταμορφωτικός δρόμος εκτεινόταν πέρα από μουσεία: συνεργασία με μεγάλους εμπορικούς κολοσσούς όπως Louis Vuitton ή Coca-Cola έφεραν τις χαρακτηριστικές τελείες στους δρόμους μας κάνοντάς τες εμπορεύσιμο σήμα καταθέσεων σύγχρονης τέχνης.
Παράλληλα όμως δημιούργησαν ένα παράδοξο: έγινε μία ακόμα «κουκίδα» μέσα στο σύμπαν αυτό!