Η Ευρωπαϊκή Άμυνα και η Ρήτρα Συλλογικής Ασφάλειας

Η αβεβαιότητα σχετικά με τη στάση του Ντόναλντ Τραμπ απέναντι στο ΝΑΤΟ έχει αναγκάσει τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις να επανεξετάσουν ένα λιγότερο γνωστό αλλά θεσμικά κρίσιμο εργαλείο: το άρθρο 42.7 της Συνθήκης της Λισαβόνας, το οποίο προβλέπει αμοιβαία υποστήριξη μεταξύ των κρατών-μελών της Ε.Ε. σε περίπτωση στρατιωτικής επίθεσης. Ωστόσο, οι ειδικοί επισημαίνουν ότι αυτή η ρήτρα δεν μπορεί εύκολα να αντικαταστήσει τη στρατηγική δύναμη, την οργάνωση και την επιχειρησιακή ετοιμότητα του ΝΑΤΟ.

Οι ευρωπαίοι ηγέτες παρακολουθούν με αυξανόμενη ανησυχία τις μεταβολές στη στάση του Τραμπ προς τη Συμμαχία. Οι περιοδικές απειλές του για αποδυνάμωση ή ακόμα και αποχώρηση από το ΝΑΤΟ αν τα μέλη δεν υποστηρίξουν τον πόλεμο στο Ιράν έχουν προκαλέσει σοβαρές ανησυχίες στις πρωτεύουσες των κρατών-μελών.

Σε αυτό το πλαίσιο, επανέρχεται στο προσκήνιο η ευρωπαϊκή ρήτρα συλλογικής άμυνας: το άρθρο 42.7 της Συνθήκης της Λισαβόνας.

Η συγκεκριμένη διάταξη απαιτεί από τα κράτη-μέλη να παρέχουν βοήθεια σε οποιοδήποτε άλλο κράτος που δέχεται ένοπλη επίθεση. Αυτή η βοήθεια μπορεί να είναι στρατιωτική, ανθρωπιστική ή οικονομική και σχεδιάστηκε ως συμπληρωματικός μηχανισμός για το ΝΑΤΟ αντί ως υποκατάστατο αυτού. Μέχρι σήμερα έχει ενεργοποιηθεί μόνο μία φορά: από τη Γαλλία μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις στο Παρίσι τον Νοέμβριο του 2015.

Γιατί τώρα;

Σύμφωνα με τον Καμίλ Γκραν, πρώην αξιωματούχο του ΝΑΤΟ και νυν γενικό γραμματέα της ASD Europe, οι αλλαγές στη στάση της κυβέρνησης Τραμπ δημιουργούν μια νέα πραγματικότητα: «Η Ευρώπη πρέπει να σκεφτεί πώς θα αμυνθεί με λιγότερη Αμερική». Αυτό αποτελεί σημείο καμπής καθώς για πολλές δεκαετίες η ευρωπαϊκή άμυνα βασιζόταν στην προστασία που παρείχε ο αμερικανικός στρατός.

Οι αρχηγοί κρατών της ΕΕ συναντήθηκαν πρόσφατα στην Κύπρο όπου συζήτησαν την ενεργοποίηση της ρήτρας συλλογικής άμυνας κατά τη διάρκεια μιας συνάντησης την Πέμπτη βράδυ. Ο πρόεδρος Χριστοδουλίδης ανέφερε ότι συμφωνήθηκε πως θα προετοιμαστεί σχέδιο αντίδρασης από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή σε περίπτωση που κάποιο κράτος αποφασίσει να ενεργοποιήσει το άρθρο 42.7.

“Δεν γίνεται σοβαρή άμυνα έτσι”

Aρκετοί αξιωματούχοι εκφράζουν σκεπτικισμό σχετικά με αυτές τις εξελίξεις. Ο υπουργός Εξωτερικών Πολωνίας Ράντοσλαβ Σικόρσκι δήλωσε ότι χωρίς αλλαγές στις ευρωπαϊκές συνθήκες δεν μπορεί να υπάρξει ουσιαστική ευρωπαϊκή άμυνα — κάτι που θεωρεί πολιτικά ανέφικτο αυτή τη στιγμή.

• – Η ΕΕ δεν μπορεί να χρηματοδοτήσει στρατιωτικές επιχειρήσεις μέσω του κοινού προϋπολογισμού;
• – Τα κράτη μέλη είναι reluctant to commit troops and resources to operations they do not directly control;
• – Υπάρχουν διαφορετικά νομικά πλαίσια και κανόνες εμπλοκής;
• – Υπάρχουν ζητήματα γλώσσας, συντονισμού και διοίκησης;

“Απελπίζομαι για το τι πρέπει να συμβεί ώστε να σοβαρευτούμε για την άμυνα”, είπε χαρακτηριστικά ο Σικόρσκι.

Το γνωστό άρθρο 5 του ΝΑΤΟ θεωρείται θεμέλιο λίθο αυτής της Συμμαχίας καθώς προβλέπει συλλογική αντίδραση σε επιθέσεις κατά των μελών τους κι έχει ενεργοποιηθεί μόνο μία φορά μετά τις επιθέσεις στις ΗΠΑ στις 11 Σεπτεμβρίου.
Θεωρητικά, το άρθρο 42.7 φαίνεται πιο ισχυρό αφού μιλάει ξεκάθαρα για υποχρέωση παροχής βοήθειας αλλά στην πράξη υπάρχουν σημαντικές διαφορές μεταξύ των δύο οργανισμών.
Το ΝΑΤΟ διαθέτει σαφή δομή επικεντρωμένη στην ασφάλεια ενώ η ΕΕ λειτουργεί μέσω περίπλοκων διαδικασιών συναίνεσης και συμβιβασμών όπως περιγράφει ο Γιαν Τέχαου ως “μηχανή συμβιβασμών”.

Νέα μοντέλα συνεργασίας: “Συμμαχία των προθύμων”

Mια εναλλακτική προσέγγιση εξετάζεται παράλληλα με την ΕΕ όπου οι χώρες σκέφτονται πιο ευέλικτους τρόπους συνεργασίας όπως μια “Συμμαχία Προθυμότητας”, ένα σχήμα χωρών που θα μπορούσε ενδεχομένως να αναπτύξει δυνάμεις στην Ουκρανία υπό συγκεκριμένες συνθήκες ειρηνευτικών συμφωνιών.
Υπό Βρετανική και Γαλλική καθοδήγηση αυτό είχε επίσης συζητηθεί σχετικά με πιθανές συμμετοχές στη διατήρηση ασφαλών θαλάσιων διαδρομών στα Στενά του Ορμούζ μετά από συγκρούσεις.
Μετά Brexit αρκετές αναλύσεις βλέπουν αυτό σαν έναν πυλώνα ενός ισχυρότερου ευρωπαϊκού στοιχείου μέσα στο ΝΑΤΟ αλλά επίσης δυνατότητα ανεξάρτητης δράσης.

Eλλάδα & Κύπρος

Mια τέτοια συζήτηση αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον για χώρες όπως Ελλάδα & Κύπρος λόγω γεωπολιτικών εντάσεων κοντά σε κρίσιμες ενεργειακές διαδρομές.
Μια πρόσφατη επίθεση εναντίον βρετανικής βάσης στην Κύπρο υπενθύμιζει πως οι απειλές είναι πολύ πραγματικές.
Παρόλο που δεν ενεργοποιείται επισήμως ακόμη το άρθρο 42.7 άλλες χώρες όπως Ιταλία & Γερμανία έχουν ήδη προσφέρει βοήθεια.


H E.E πλέον ψάχνει τρόπους ενίσχυσης αποτροπή χωρίς όμως σύγκρουση σχέσεων με NATO.

Μια τέτοια αναδιάρθρωση ίσως φέρνει τριβές ωστόσο αν συνεργάζονται θεσμοί & κυβερνήσεις τότε ίσως μπορέσουν ν’ αποκτήσουν μεγαλύτερη αξιοπιστία στον αποτρετικό τους μηχανισμό ώστε κάποτε ίσως χρειάζεται ν’ σταθούν περισσότερο στα πόδια τους.